ابوالحسن علي نسوي
ابوالحسن علي بن احمد نسوي (حدود463 ـ393 ه.ق) رياضيدان و منجم ايراني كه در هندسه تخصص داشت و در منطق و فلسفه و پزشكي نيز دست داشت. اصل وي از نساي خراسان بود و در سال 393ه.ق درشهرري متولدشد وبخش مهمي از عمر خويش را در آن شهر گذرانيد. بنا به قول ابن فندق، مدت عمر وي نزديك به صد سال رسيد و تا آخر عمر قواي او در حال اعتدال بود. تاريخ در گذشت او معلوم نيست و آنچه مسلم است اين است كه وي تا سال 473ه.ق كه سال تاليف كتاب بازنامه اوست ، زنده بود و در آن سال تقريبا هفتاد و نه ساله بود و از ده سال پيش از آن خانه نشيني اختيار كرده بوده است.
رشته : رياضيات ،طب ، نجوم ، فلسفه
والدين و انساب : پدران ابوالحسن علي بن احمد نسوي ، از شهر نساي خراسان بودند كه به ري كوچ كرده بودند.
اوضاع اجتماعي و شرايط زندگي : ابوالحسن علي بن احمد نسوي در سال 393 ه.ق در خانواده احمد نسوي در شهر ري زاده شد. پدرش از مهاجران خراساني به ري بود. ري در قرن چهارم از مراكز مهم علمي و فرهنگي ايران بود كه دولتهاي فرهنگ دوستي چون آل زيار و آل بويه در رونق آن بسيار كوشيدند.
تحصيلات رسمي و حرفه اي : ابوالحسن علي بن احمد نسوي بيشتر عمر خود را در زادگاه خود شهر ري گذراند و احتمالا در همان جا تحصيلات خود را انجام داد، وي مطالعات وسيعي در رياضيات، به ويژه هندسه ، نجوم ، منطق ،فلسفه وطب داشته است و ظاهرا به سبب مهارتي كه در رياضيات و نجوم داشت وي را «استاد مختص» مي ناميده اند.
خاطرات و وقايع تحصيل : ناصر خسرو درسفرنامه خود نوشته است كه در سال 437 ه.ق نسوي را در سمنان ديده است كه جوان بوده و گروهي نزد وي اقليدس و گروهي طب و گروهي حساب مي آموخته اند و دراثناي سخن مي گفته كه «من براستاد بوعلي سينا رحمه الله عليه چنين خوارزم و از وي چنين شنيده ام » و نيز مي گفته كه «من سياق ندانم و هوس دارم كه چيزي از حساب سياق بخوانم».
فعاليتهاي ضمن تحصيل : ابوالحسن علي بن احمد نسوي درمقدمه كتاب بازنامه خود نوشته است كه از هشت سالگي به نگهداري مرغان شكاري مي پرداخته است . و شايد از همين روست كه بعدها در اواخر عمر درسال 473ه.ق كتاب بازنامه را درهمين مورد نگاشت.
استادان و مربيان : كارل بروكلمان ،به پيروي از بيهقي (مولف تتمه صوان الحكمه) نوشته است كه كوشيار گيلي استاد نسوي بوده است. ولي اين بنظر دكتر ابوالقاسم قرباني درست نمي آيد زيرا تاريخ تولد نسوي سال 393ه.ق و تاريخ وفات كوشيار گيلي به احتمال بسيار در حدود سال 400ه.ق بوده است . بنابراين نسوي در هنگام درگذشت كوشيار فقط هشت سال داشته است . وي از آثار ابوسهل كوهي و بوعلي سينا نيز بهره برده است.
هم دوره اي ها و همکاران : حكيم ناصر خسرو قبادياني بلخي در روزگار جواني با ابوالحسن علي بن احمد نسوي ديدار نموده و يكچند با وي معاشرت و مباحثه داشته است . ابوعلي سينا نيز همانند نسوي از حكماي اواخر قرن جهارم بوده است.
وقايع ميانسالي : چنانكه ابوالحسن علي بن احمد نسوي درمقدمه كتاب بازنامه خود نگاشته است وي به شغل سياهيگري و خدمت پادشاهان اشتغال داشته و همچنين كتاب المعنع في الحساب الهندي را براي مجدالدوله ديلمي (ابوطالب رستم بن فخر الدوله ) نگاشته بود.
زمان و علت فوت : بنا به قول بيهقي مدت عمر ابوالحسن علي بن احمد نسوي نزديك به صد سال رسيده و تا اواخر عمر قواي او در حال اعتدال بود. چنانكه دكترابوالقاسم قرباني نوشته است، تاريخ در گذشت او معلوم نيست و آنچه كه مسلم است وي تا سال 473ه.ق (سال تاليف كتاب بازنامه) زنده بوده است و در آن تاريخ تقريبا هفتادو نه سال داشته و از ده سال پيش از آن خانه نشيني اختيار كرده بوده است. به نظر نگارنده اگر عدد صد سال كه بيهقي ذكر كرده دقيق بوده باشد، سال وفات نسوي را بايد سال 493ه.ق داشت.
مشاغل و سمتهاي مورد تصدي : ابوالحسن علي بن احمد نسوي درمقدمه كتاب بازنامه خودنوشته است كه به شغل سپاهيگري و خدمت پادشاهان اشتغال داشته است و كتبي را به مجدد الدوله ابوطالب رستم بن فخرالدوله ونيز ابوالحسن مطهر بن ابوالقاسم ( از نقباي علويان ري) تقديم نموده است . وي درهمان شهر به تدريس رياضيات ،طب ،حساب و هندسه نيز مي پرداخت.
فعاليتهاي آموزشي : ابوالحسن علي نسوي دررياضيات و نجوم «استاد المختص» ( استادمتخصص) ناميده مي شد و در شهر ري به تدريس كتاب اقليدس، حلاعمال زيج و فصول فرغاني در علم نجوم را تدريس كرده است.
ساير فعاليتها و برنامه هاي روزمره : مطالعه و تحقيق در علوم گوناگون چون نجوم ، رياضيات به ويژه هندسه ، فلسفه ، منطق و طب از امور مورد علاقه ابوالحسن علي بن احمد نسوي بوده است.
شاگردان : علاوه بر شهمردان رازي «نزهت نامه علايي » كه رياضيات را به ويژه كتاب اقليدس و حل اعمال زيج و فوصل فرغاني در نجوم ، نزد ابوالحسن نسوي آموخته بود ، خواجه نصير الدين توسي ازكتابهاي وي بهره بسيار برده و بارها به آن ارجاع داده است.
همفکران فرد : حكيم ابوعلي سينار ، همانند ابوالحسن علي بن احمد نسوي از حكمايي بود كه در علوم گوناگون از جمله فلسفه و طب مهارت داشته است. و جواني نسوي معاصربا اواخر عمر بوعلي سينا بوده است.
آرا و گرايشهاي خاص : ابوالحسن علي بن احمد نسوي طرفدار درعلوم بوده است و به هر كه براي آموزش در محضر وي حاضر مي شد مي گفت «بكوش تا در صناعت خويش كامل شوي و متذوق مباش چه متذوق را سيري نيست». از اين رو شايد بتوان ويرا از پيشتازان تخصص گرايي دانست. گرچه خود به علوم گوناگوني مي پرداخت.
چگونگي عرضه آثار : ايوالحسن علي بن احمد نسوي كتاب المقنع في الحساب الهندي را ابتدا به زبان فارسي براي مجدالدوله ابوطالب رستم بن فخر الدوله نوشت و سپس آن را به خواهش شخص ديگري ملقب به شرف الملوك به زبان عربي برگردانيد. وي چند جلد از تاليفات خود ازجمله كتاب الاشباع و كتاب اختصار صورالكواكب رابه مطهر بن ابوالقاسم از نقباي علويان ري اهدا كرده است.
منبع: بنیاد ایران شناسی
